De sterrenbeelden

Al zolang de mensheid bestaat, probeert men de hemel te begrijpen. Men probeert bepaalde patronen te zien om zich aan de nachtelijke hemel te kunnen oriënteren. Het leren van de (voornaamste) sterrenbeelden kan je hierbij helpen. 

Een sterrenbeeld is een verzameling van sterren die, gebaseerd op hun schijnbare positie aan de hemel, een figuur vormt als men ze door lijnen zou verbinden. De sterren lijken bij elkaar in de buurt te staan en hierdoor kan men de indruk krijgen dat er een onderlinge relatie tussen deze sterren is. De patronen zijn in de meeste gevallen slechts schijn: sterren die gezien vanaf de aarde bij elkaar in de buurt staan, staan in werkelijkheid vaak op zeer verschillende afstanden.

In bovenstaande afbeelding zien we dat de sterren van het sterrenbeeld Cassiopeia op verschillende afstanden staan, maar voor ons op Aarde bij elkaar lijken te horen.

Reeds in de oudheid herkende men bepaalde patronen in de sterren en men noemde die naar het figuur dat men in het patroon dacht te zien.

Veel namen van onze sterrenbeelden zijn terug te leiden op deze periode, waar deze vaak reeds door bijvoorbeeld de Perzen en Grieken nauwkeurig werden geobserveerd en opgetekend in astronomische geschriften.

De Griekse wetenschapper Ptolemaeus stelde een lijst van sterrenbeelden die destijds in het Middellandse zeegebied bekend waren. Veel sterrenbeelden waren vernoemd naar dieren en figuren uit de Griekse en Romeinse mythologie. Aangezien vanuit het Middellandse Zeegebied niet de gehele hemel zichtbaar is, kwamen er later, toen de mens andere gebieden ging ontdekken, nieuwe sterrenbeelden bij. Deze waren gebaseerd op de sterrenhemel die men in die nieuw ontdekte gebieden zag. Verschillende namen die deze sterrenbeelden destijds kregen, worden vandaag de dag nog steeds gebruikt. 

De huidige indeling in sterrenbeelden is voornamelijk gebaseerd op de sterrenatlas die door  de Duitse astronoom Johannes Bayer in het jaar 1603 werd uitgegeven.

In 1930 werden de exacte begrenzingen en aanduidingen van alle 88 sterrenbeelden vastgesteld door de Internationale Astronomische Unie ( IAU). Hierbij is niet meer de vorm van het sterrenbeeld bepalend maar het gebied aan de hemel. Op die manier kan het sterrenbeeld gebruikt worden om objecten in dat gebied te benoemen.

 

Het schijnbare pad dat de Zon, Maan  en de planeten gedurende het jaar door de verschillende sterrenbeelden volgen noemen we de ecliptica. De sterrenbeelden waar dit pad doorheen loopt loopt behoren tot de zodiak oftewel dierenriem en dit zijn de sterrenbeelden waarop de horoscopen gebaseerd zijn ( astrologie en astronomie zijn vanuit de oudheid als één wetenschap ontstaan, tegenwoordig hebben ze in de verste verte niets meer met elkaar te maken!). 

De sterrenbeelden welke tot de dierenriem behoren zijn achtereenvolgens:

- Aries (Ram)

- Taurus (Stier)

- Gemini (Tweelingen)

- Cancer (Kreeft)

- Leo (Leeuw)

- Virgo (Maagd)

- Libra (Weegschaal)

- Scorpius (Schorpioen)

- Sagitarius (Boogschutter)

- Capricornus (Steenbok)

- Aquarius (Waterman)

- Pisces (Vissen)

Een afbeelding van alle sterrenbeelden met hun grenzen.Zichtbaar is eveneens de ecliptica die door de zodiak loopt. Bron: NASA

We zagen eerder al dat niet alles sterrenbeelden zichtbaar zijn vanaf elke willekeurige plek op Aarde. Zo zijn er sterrenbeelden die voor ons op het noordelijk halfrond altijd onzichtbaar blijven en vice versa. Sommige sterrenbeelden zijn voor ons het hele jaar zichtbaar, de zogenaamde circumpolaire sterrenbeelden  ( bijvoorbeeld Grote Beer en Cassiopeia), sommig zijn slechts een bepaalde periode zichtbaar ( Schorpioen en Boogschutter). Hieronder vind je een overzicht van alle sterrenbeelden met relevante informatie. Deze zijn ook terug te vinden op deze pagina in het submenu "De Planisfeer".

Nederlandse Naam Latijnse Naam Afkorting Zichtbaarheid in Benelux
Achtersteven Puppis Pup winter, gedeeltelijk
Altaar Ara Ara niet zichtbaar
Andromeda Andromeda And circumpolair
Arend Aquila Aql zomer - herfst
Beeldhouwer Sculptor Scl herfst, nauwelijks zichtbaar
Beker Crater Crt lente, matig zichtbaar
Cassiopeia Cassiopeia Cas circumpolair
Centaur Centaurus Cen lente - gedeeltelijk
Cepheus Cepheus Cep circumpolair
Dolfijn Delphinus Del zomer - herfst
Draak Draco Dra circumpolair
Driehoek Triangulum Tri herfst
Duif Columba Col niet zichtbaar
Eenhoorn Monoceros Mon winter
Eridanus Eridanus Eri winter, gedeeltelijk zichtbaar
Giraffe Camelopardis Cam circumpolair
Goudvis Dorado Dor niet zichtbaar
Graveerstift Caelum Cae winter, nauwelijks zichtbaar
Grote Beer Ursa Major UMa circumpolair
Grote Hond Canis Major CMa winter
Haas Lepus Lep winter
Hagedis Lacerta Lac herfst
Hercules Hercules Her zomer
Hoofdhaar van Berenice Coma Berenices Com herfst
Indiaan Indus Ind niet zichtbaar
Jachthonden Canes Venatici CVn gedeeltelijk circumpolair
Kameleon Chamaeleon Cha niet zichtbaar
Kiel Carina Car niet zichtbaar
Kleine Beer Ursa Minor UMi circumpolair
Kleine Hond Canis Minor CMi winter - lente
Kleine Leeuw Leo Minor LMi lente
Kleine Waterslang Hydrus Hyi niet zichtbaar
Kompas Pyxis Pyx lente - nauwelijks zichtbaar
Kraanvogel Grus Gru niet zichtbaar
Kreeft Cancer Cnc winter - lente
Leeuw Leo Leo lente
Lier Lyra Lyr gedeeltelijk circumpolair
Luchtpomp Antlia Ant lente, nauwelijks zichtbaar
Lynx Lynx Lyn winter
Maagd Virgo Vir lente - zomer
Microscoop Microscopium Mic niet zichtbaar
Net Reticulum Ret niet zichtbaar
Noorderkroon Corona Borealis CrB zomer
Octant Octans Oct niet zichtbaar
Orion Orion Ori winter
Ossenhoeder Boötes Boo lente - zomer
Oven Fornax For nauwelijks zichtbaar
Paradijsvogel Apus Aps niet zichtbaar
Passer Circinus Cir niet zichtbaar
Pauw Pavo Pav niet zichtbaar
Pegasus Pegasus Peg herfst
Perseus Perseus Per gedeeltelijk circumpolair
Phoenix Phoenix Phe niet zichtbaar
Pijl Sagitta Sge zomer - herfst
Raaf Corvus Crv zomer
Ram Aries Ari herfst - winter
Schild Scutum Sct zomer
Schilder Pictor Pic niet zichtbaar
Schorpioen Scorpius Sco zomer, matig zichtbaar
Schutter Sagittarius Sgr zomer, matig zichtbaar
Sextant Sextans Sex lente
Slang Serpens Ser zomer
Slangendrager Ophiuchus Oph zomer
Slingeruurwerk Horologium Hor niet zichtbaar
Steenbok Capricornus Cap herfst, matig zichtbaar
Stier Taurus Tau winter
Tafelberg Mensa Men niet zichtbaar
Telescoop Telescopium Tel niet zichtbaar
Toekan Tucana Tuc niet zichtbaar
Tweelingen Gemini Gem winter
Veulen Equuleus Equ herfst
Vissen Pisces Psc herfst - winter
Vlieg Musca Mus niet zichtbaar
Vliegende Vis Volans Vol niet zichtbaar
Voerman Auriga Aur circumpolair
Vosje Vulpecula Vul zomer - herfst
Walvis Cetus Cet herfst - winter
Waterman Aquarius Aqr herfst, matig zichtbaar
Waterslang Hydra Hya lente
Weegschaal Libra Lib zomer
Winkelhaak Norma Nor niet zichtbaar
Wolf Lupus Lup zomer, nauwelijks zichtbaar
Zeilen Vela Vel niet zichtbaar
Zuiderdriehoek Triangulum Australis TrA niet zichtbaar
Zuiderkroon Corona Australis CrA niet zichtbaar
Zuiderkruis Crux Cru niet zichtbaar
Zuidervis Piscis Austrinus PsA herfst, nauwelijks zichtbaar
Zwaan Cygnus Cyg zomer-herfst

(bron: Wikipedia)

Asterismen

Behalve sterrenbeelden hebben we ook nog de zogenaamde asterismen. Een asterisme is een groepering van sterren die een figuur vormen, maar geen officieel sterrenbeeld zijn.

Net als bij de sterrenbeelden lijken de sterren bij elkaar te horen, maar staan ze in werkelijkheid op verschillende afstanden, waardoor de figuur die we erin zien op onze fantasie gebaseerd is en niet op een onderlinge relatie tussen de sterren. Asterismen hoeven ook niet per sé tot hetzelfde sterrenbeeld te behoren als waar hun sterren in staan.

Enkele voorbeelden van asterismen zijn bijvoorbeeld :

- het steelpannetje van de Grote Beer ( De Grote Beer is veel groter dan enkel het steelpannetje)

- de zomerdriehoek ( wordt gevormd door de sterren Wega, Deneb en Altaïr)

- de kleerhanger ( Collinder 399 oftewel Brocchi's Cluster in het sterrenbeeld Vosje)

De kleerhanger, het is duidelijk hoe dit asterisme aan zijn naam komt credit: Petr Novak via Wikipedia